موسیقی سریال تلویزیونی «پشت کوههای بلند» به کارگردانی «امرالله احمدجو» ساخته «بابک رجبی» و «سینا فرزادی پور» از گروه موسیقی نوژان است. بابک رجبی، آهنگساز و سرپرست گروه نوژان، یادداشتی را در مورد چگونگی آهنگسازی موسیقی متن این مجموعه تلویزیونی برای مجله موسیقی ملودی ارسال کرده است که با هم آنرا در زیر می‌خوانیم.
- در مورد چگونگی کار موسیقی برای مجموعه پشت کوهای بلند :
ساخت موسیقی پشت کوه های بلند در بهار سال نود از طرف امرالله احمدجو کار گردان مجموعه به گروه ما در اصفهان پیشنهاد داده شد و فیلمنامه های آن برایمان ارسال شد و در ارتباط و شور با کار گردان سه قسمت آغازین سریال اتود خورد.به دلیل اینکه تدوین با فاصله ی کمی از فیلمبرداری انجام می شد،بخش هایی از سریال قبل از تدوین نهایی به صورت ماکت برای ما فرستاده می شد تا روی آن کار کنیم.
- راجع به نگاه و فضای موسیقی سریال :
سریال پشت کوهای بلند همچون دیگر کارهای امرالله احمدجو برآمده از فرهنگ مغزدار بومی ایرانی،و برگذشته از آن است،لذا موسیقی که برای آن ساخته می شود نیاز به تخصص در ریشه های موسیقی اتنیک و سنتی ایرانی دارد. از طرفی برقراری نسبت های همخوان با سازبندی موسیقی ایرانی کاری دشوار است چون بافت وبیان این موسیقی به سختی با افکت های مورد نیاز تصویر جور در می اید.وآهنگساز مجبور به استفاده از صداهای وقطعات افکتیو با سینتی سایزر و یا سازبندی موسیقی غربی می شود. وجود روایات ،امثال و حکم، و خرده داستان های شیرین و آموزنده در این سریال باعث می شود آهنگساز در ساخت وساز خود به دنبال مواردی از همین دست در عالم موسیقی بگردد، وگوشه ها و ردیف های ایرانی را به کار گیرد.گوشه قطار در بیات ترک -که یکبار با سرنا و دهل و بار دیگر با سازهای موسیقی سنتی تنظیم شده– در بخش هایی از موسیقی متن استفاده شده که سودای شکل گیری و ارتباط مورد نظر با فضای آرکائیک این مجموعه می باشد.
عنوان موسیقی صحنه به بخش هایی از موسیقی گفته می شود که برآمده از اتفاقات زنده موسیقایی در فیلم و مربوط به تاریخ و جغرافیای واقع در فیلم می باشد.برای نوازندگان یا خوانندگانی که در فیلم حضور دارند ساخته می شود. بخشی از آن به صورت زنده سر صحنه و بخش دیگر در استودیو ضبط شده و روی تصاویر گذاشته می شود.به عنوان مثال فیلم دلشدگان اثر علی حاتمی(با آهنگسازی:حسین علیزاده)،شهرآشوب اثر یدالله صمدی و یا آتش سبز اثر محمدرضا اصلانی(با آهنگسازی محمدرضا درویشی)،علی سنتوری اثر داریوش مهرجویی(با آهنگسازی اردوان کامکار) نمونه هایی از موسیقی صحنه را نشان می دهد.
– موسیقی پشت کوهای بلند موسیقی فخرالدینی نیست :
استفاده از بعضی شخصیت های سریال روزی روزگاری و بعضی نشانه ها که درآن سریال به یادماندنی برای بسیاری از مردم کشش های نوستالژیک و خاطره انگیز دارد، می توانست اجازه دهد که آهنگساز از موتیو های فرهاد فخرالدینی در خلال تصاویر پشت کوهای بلند استفاده کند.ولی فضای سریال جدید ، مجال خوبی برای کاربرد خلاقیتها و ساخت و ساز تازه تری از ملودیها ریتمها و سازبندی متفاوت در تنظیم ایجاد کرده بود ، به وجهی که دوباره کاری با موسیقی روزی روزگاری علیرغم همنشینی و جذابیت هایش با مشورت با کارگردان کنار گذاشته شد.و تنها در مواردی معدود با نگاهی هوشمندانه در لایه های زیرین تنظیم اتفاق افتاده است.
- سفارش کارگردان برای ساخت موسیقی :
پس از مطالعه ی فیلمنامه و بررسی بعض از قسمت های سریال دفترچه ی قطوری مشتمل بردست نوشته های کارگردان به دست ما رسید.که در آن آقای احمدجو برای کوچک ترین اتفاقات و صحنه هایی که نیاز به موسیقی یادداشت مفصّلی گذاشته بود و می توان گفت آهنگساز ی مکتوب بازبان فارسی انجام داده بود.
خواندن راجع به موسیقی هر قسمت از سریال و مشاهده ی وسواس و ظرافت کارگردان در مورد انتخاب سازبندی وریتم و ترکیب قطعه مورد نظرش برای ما انرژی بسیار به همراه می آورد.درجایی این دستور کار اینگونه نوشته بود: «یک قطعه مارش مانند با سایدرام و سازهای کوبه ای و ترکیب آنها با سازی که نمی دانم اسمش چیست ولی در بچگی به آن ویو ویو میگفتیم ساخته شود»
- تکیه بر استفاده از سازهای ایرانی در موسیقی متن :
موسیقی متن به مثابه ی اصواتی که بر تصاویر می نشیند ولایه ای از معنا و احساس را بر جریان تصویر اضافه می کند می‌تواند از ترکیب های متفاوت صوتی تشکیل شود که در بسیاری از موارد از قوانین مدون موسیقی ارجینال هم پیروی نمی‌کند،بنابراین پافشاری و تعصب برای استفاده مطلق از ارکستری خاص و منحصر به یک تاریخ و مکان اصراری عبث است چون می‌توان با استفاده از اصوات افکتیو یا برخوردی نامتعارف با فرمی از موسیقی یا ابزارآلات آن به بیان موسیقایی مطلوبی برای تصویر دست یافت.به عنوان مثال در قسمت های آخر “خاله” آنجا که شیرخان سردسته ی راهزن‌ها متاثر از بیماری مالیخولیا محترم کدخدا و دوستش را به دار می کشد، دوربین از بالای طناب دار تا پای معدومین دو بار تیلت می شود و هربار یکی از معدومین را از سر تا پا نشان می دهد، در تصویر اول قطعه ای با سه تار ترکیب شده که ابزاری سنتی است و در تصویر دوم همان قطعه از سر به ته بصورتreverse پخش می شود، این استفاده تکنولوژیک می تواند سوء تفاهمی که نسبت به استفاده متعصبانه از موسیقی ایرانی پیش می آید را در هم شکسته و نشان دهد که آهنگساز با دفرمه کردن صدای سازسنتی روایتی مستعار را در دو تصویر همگون، معنا دار می کند.
- در مورد موسیقی تیتراژ پایان:
آقای احمد جو در پشت کوهای بلند از لوکیشن و فرهنگ شهرنشین آن زمان استفاده کرده است،به این ترتیب که حسن اکلیلی در نقش حاکم شهر اصفهان با سامشاه که مهمان اوست در ارتباط است.فرهنگ کولی وار وغیر شهری سامشاه با بازی محمود پاک نیت به حاکم شهر اصفهان که مردی اخلاق گرا و حاذق است تحمیل می شود.طرح موسیقی تیتراژ پایان استعاره ای از همین موضوع است به این ترتیب که اورتور (ملودی آغازین)تصنیف با تکنیک ها و سازها و ملودیهای دستگاهی ایرانی، نماد موسیقی شهری شروع می کند تا آنجا که ساز سرنا با بیان روستایی خود به شکل یک موتیو تکرار شونده با لحنی خبری (نماد سامشاه)به این موسیقی حمله می کند و باز پس می نشیند، آنگاه گروه کر با هم شروع به خواندن یک ملودی فولک می کنند که ترکیبی از موسیقی شهری و روستایی است.تا اینکه زمان به شروع آواز می رسد.در طول تصنیف موتیف مذکور با ساز سرنا، که نماد ورود سامشاه است چند بار در کنار موسیقی شهری می نشیند،و در آن حل می شود.
- در مورد گروه نوازندگان و خوانندگان سریال:
گروه نوژان از سال هشتاد وپنج به وسیله بابک رجبی وسینا فرزادی پور تشکیل شد و برای اجرا هایی با آهنگسازی متفاوت با موسقی ایرانی کار خود را شروع کرد از جمله فعالیتهای این گروه شرکت در جشنواره های موسیقی نواحی اجرای کنسرت لباس خوانی،صمیمیت گام وزبان،مینی مالیسم کهن،عدم یا محوریت تکنیک، اجرای کنسرت و انتشار آلبوم در امتداد اصوات و ضبط واجرای موسیقی مفهومی راجع به اشیاء و کارهای موسیقی محور نمایشی( پرفورمانس) واجرا و ضبط موسیقی دراماتیک بوده است.نوازندگان این گروه معمولا دوستان اصفهانی ما هستند.و در بعضی موارد که نیاز به سازهای محلی باشد از نوازندگان شهرستان های نواحی هم استفاده میشود.
سازهای محلی که در سریال استفاده شده ساز بالابان با نوازندگی عباس زند و سرنای خرم آباد با نوازندگی احسان عبدی پور بوده است.سازهای خاص دیگری مثل هجده تار افغانی،کدوی چینی،زنبورک،سرنای مغول نیز به وسیله ی پارسا پورابراهیم در اصفهان ضبط شده است.
سازهای ایرانی را نوازندگان اصفهانی از جمله ذبیح الله وحید :کمانچه،سیااوش ولی پور: قیچک، امیرفرزان شارقی،بابک ابراهیم خواه و بابک رجبی : سه تار ، جاوید ابراهیم پور: نی ، سینا فرزادی پور ، نبیل یوسف شریداوی وکاوه ولی پور: سازهای کوبه ای ، مهدی نادریان ، علی اصغر رحیمی و فرهاد ارباب شیرانی : تنبور، در این موسیقی قبول زحمت کرده و کار را پیش برده اند.
علی و محمد سعیدی دو برادر دوقلو که دوقلو بودنشان از جمله عوامل جذاب حضورشان در صحنه هایی از فیلم است با صداهایی هم جنس با تیمبر یکسان در خواندن آواز ایرانی ، برای خواندن تیتراژ پایان این سریال ایفای نقش کرده و علیرغم پیچیدگی های مدال این قطعه، که در ساخت تصنیف لحاظ گردیده، آنرا به غایت زیبا و ماهرانه اجرا کرده اند.تصنیف (هرکس به تماشایی…) با غزلی از سعدی که به قول آقای احمد جو انتخاب بسیار خوبی می باشد.در ماهور سل هم گام با سل ماژور ساخته شده و در آن چند بار راه گردی و مد گردی اتفاق افتاده است همچنین وجود پرده های عرضی در جزئیات گام ، روند ملودیک آنرا از یک تصنیف ساده با ملودیهای شنیده شده خارج کرده و در آن بافتی منحصر به فرد به وجود آورده است.
- بابک رجبی/ مجله موسیقی ملودی
