مقاله: همه چیز درباره موسیقی درمانی – بخش دوم

بخش اول مقاله تحقیقی تالیفی «همه چیز درباره موسیقی درمانی» به قلم «شروین کوهساری» در اینجا منتشر شد. اکنون بخش دوم این مقاله را می‌خوانیم:

• موسیقی درمانگر کیست؟

امروزه موسیقی درمانی یک شاخه ی کاملا تخصصی در روش های درمانی است وانجام و ارائه روش درمانی توسط هر شخصی به صرف اینکه موسیقی دان است، جایز نیست؛ بلکه آن هایی صلاحیت درمان را دارا می باشند که با اساس بیماری ها ، درمان های مختلف آنها ، روانشناسی موسیقی و … آشنا هستند و شایستگی فردی و تخصصی لازم را در این زمینه کسب کرده اند .موسیقی درمانگرها افرادی متخصص هستند که در زمینه‌های مختلف موسیقی و شاخه‌های درمانی ، آموزش دیده‌اند.
به گفته ی دکتر علی زاده‌محمدي استاديار و عضو هيأت علمي دانشگاه شهيد بهشتي و نائب رئیس انجمن موسیقی درمانی ایران: « اصولا كسي كه به عنوان موسيقي‌درمانگر شناخته مي‌شود، بايد داراي تحصيلات آكادميك در همين رشته باشد یا در يكي از زمينه‌هاي روانشناسي، پزشكي، توانبخشي و … تخصص داشته باشد و در ضمن داشتن تجربه حرفه‌اي موسيقايي ، در كار موسيقي‌درماني تجربه كسب كرده و از موسيقي، تكنيك‌ها و روش‌هايش در موسيقي‌درماني و در ارتباط با بيماران يا كساني كه مشكلاتي دارند استفاده كند. يك موسيقي‌درمانگر،‌ نيمي از دروسي را كه در دوران تحصيل مي‌گذراند، اختصاصا در مورد موسيقي است. او بايد توانايي نواختن دو یا يك‌ ساز تخصصي را داشته باشد و می بایست که با تجربه و دارا بودن اطلاعات آكادميك دقیق درباره ی موسيقي و روانشناسي ، برای بهبودی بیماران اقدام کند ».

• روشهای موسیقی درمانی

دو روش کلی در موسیقی درمانی وجود دارد : روش غیر فعال که مربوط به بخش شنیداری موسیقی می شود که بیمار با گوش دادن به موسیقی که در حال نواخته شدن است، مورد درمان قرار می گیرد. در این روش بیشترین اثر بخشی عملکرد در جهت برانگیختن و تأثیر واکنش های عاطفی و ذهنی است.
روش فعال ، نواختن ، خواندن و حرکات موزون اساس کار است و از طریق فعالیت های عملی، واکنش های درمانی فوق برانگیخته می شوند. برنامه‌ها و روشهای موسیقی درمانی متنوع و متناسب با نیاز افراد تنظیم و تدارک دیده می‌شود. محورهای اصلی برنامه‌های موسیقی درمانی شامل شنیدن موسیقی متناسب و آرام بخش و نواختن موسیقی در گروه های منظم و یا انفرادی خواندن آوازها ، ترانه‌های فردی و یا گروهی می‌باشد.

• مقایسه ی شنيدن موسيقي در برابر نواختن ساز

ماحصل بررسی ها و مطالعات صورت گرفته بر این نتیجه استوار گشته كه نواختن موسيقي داراي مزاياي فراتر از شنيدن صِرفِ موسيقي است. در اين زمينه گفته شده است: اگر شنيدن موسيقي ۱۰ خاصيت براي فرد داشته باشد،نواختن و اجرای آن ۱۱۰ خاصيت را به همراه مي‏آورد. برخي از توانایی ها و مهارت هايي كه در اثر نواختن آلات موسيقي به وجود مي آيند يا رشد و پرورش مي‏يابند:

۱- دقت و کنترل (شامل هماهنگ شدن عضلات بدن) ۲- مدت زمان واکنش(سرعت عمل در انجام وانکش در مقابل یک محرک) ۳- مهارت و چالاکی دست ها ۴- بالا رفتن توان ذهنی و قدرت حافظه و یادگیری۵ – افزایش توان دیداری و سرعت خوانش

آواز به عنوان يكي از اثرگذارترين عناصر موسيقايي و شنيداري، از قديمي‏ترين سازهاي بشري است كه جزو مهم‏ و كاربردي‏ترين ابزارها جهت بيان مفهوم و احساسات به مخاطب به شمار می آید. روانشناسان به آواز به عنوان بيان احساسات ناخودآگاه نگاه مي‏كنند يعني همان مفهومي كه در روان درماني حرف اول را مي‏زند:‌ بیمار معمولاً براي اين مراجعه مي‏كند كه: در وجود من چيزي مرا رنج مي‏دهد، من از آن چيزي نمي‏فهمم، نمي‏توانم در موردش كاري كنم؛ در يك كلام بيمار از ناخودآگاهش شكايت دارد.

اما چرا درمان، فرآيند پيچيده‏اي است؟ چون در عين حال كه ناخودآگاه، شخص را آزار مي‏دهد او نیز معمولا چيزي از آن نمي‏داند و يا نمي‏خواهد بداند. در اين زمينه آواز مي‏تواند با بيان احساسات خاص و ناخودآگاه فرد (هر چند به شكل غيرمستقيم) فرد را از بند اسارت چنين احساساتي رها سازد.موسيقي را «بيان يكپارچه احساسات» تعريف نموده‏اند. يك نكته قابل ملاحظه اين است كه در يك سري تحقيقات به عمل آمده در دانشگاه وست مینستر انگلیس ثابت شد که اثر آرام بخشي موسيقي در حد استفاده از داروهاي آرام بخش قابل مقايسه است.
با نظر به این که پردازش موسیقی در مغز در جایگاه هایی متفاوت از مناطق درگیر در ادراک سایر اصوات از جمله گفتار صورت می‌پذیرد امروزه از موسیقی درمانی در توانبخشی ذهنی و جسمی و نیز کمک به رشد دقت شنیداری و بهبود توجه و تمرکز و در نهایت رشد مهارت های گفتاری استفاده می‌شود. این امر در مورد کودکان مبتلا به اوتیسم و نیز مبتلیان به اختلال در یادگیری بیشتر صدق می کند .

• پیشینه موسیقی درمانی در تاریخ ایران

نخستین سیستم نظام یافته آکادمیک موسیقی درمانی در ایران باستان بنا گردید. بر اساس کتیبه‌هایی که در سال ۱۳۴۹ یافت شد در دانشگاه جندی شاپور اهواز دانش موسیقی و درمان با موسیقی از دپارتمان‌هایی بوده‌است که هر دانشجوی پزشکی آن زمان (۱۵۰۰ الی ۱۳۹۰ سال پیش) باید آن را می‌گذراند نکته جالبی که وجود دارد اینست که پرستارهایی برای بیمارستان‌های آن زمان پرورش می‌یافتند می‌بایست در نواختن چند ساز اصلی تبحر داشته باشند و بر این اساس موسیقی تجویز شده از پزشک را ارائه می‌کرده‌اند. این موسیقی ارائه شده در هنگام زایمان زنان دربار ساسانی از لوازم کار یک پزشک بود. از لحاظ پیشینه، موسیقی آرام بخش در ایران باستان با ظهور دین زرتشت آغاز شد.
از سال ۱۳۷۷ گروهي متشكل از اساتيد و دانشجويان گروه پژوهشي موسيقي درماني تحت نظارت مركز پژوهش هاي علمي دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي تهران فعاليت هاي نظام مندي را در اين زمينه آغاز نمودند كه ماحصل آن، برگزاري اولين و دومين سمينار موسيقي درماني در سطح ملي و تشكيل جلسات كنفرانس هفتگي، بانك اطلاعاتي، دوره هاي آموزش نظري و عملي و انجام تحقيقات باليني بوده است. در جريان برگزاري دومين سمينار سراسري موسيقي درماني در خرداد ماه سال ۱۳۷۹، قطعنامه اي قرائت شد كه در آن، لزوم تشكيل انجمني رسمي كه ماهيت حقوقي داشته باشد، اعلام گرديد. اين ماده از قطعنامه بر اساس برنامه اي از پيش تعيين شده و بنا به درخواست هاي متعدد از جانب مراكز دانشگاهي و دانشجويان گروههاي مختلف، و احساس نياز اعضاي گروه شكل گرفت و پيگيري آن پس از يك سال با برقراري جلسات متعدد مقدماتي منجر به ثبت انجمن حاضر گرديد که تا به امروز در حال فعالیت است .

در يك نتیجه گیری كلي مي‏توان گفت موسيقي نوعي محرك احساسيِ قوي و تجربه چند حسي است و استفاده از آن حق ذاتي انسان ها است. همه ی افراد موسيقايي زاييده مي‏شوند و بهره‏گيري از اين ارمغان طبيعت، انتخاب شخصی بوده و براساس اين كه تا چه ميزان به كيفيت زندگي بهتر آگاه باشند و در پي اكتساب آن هستند، مي‏توانند از موسیقی بهره مند شوند و یا آن را نادیده بگیرند. آینده موسیقی درمانی به طور مشخص در مسیر اصلی خدمات مربوط به سلامتی قرار می گیرد. شکلی از خدمات درمانی که در سالهای اخیر بیش از هر چیز دیگری شایع بوده برنامه ی درمان استرس است.منطقی بنظر می رسد با قابلیتی که موسیقی در تحت تاثیر قرار دادن پاسخهای روانی و عاطفی دارد ، به طور طبیعی برای برنامه های درمانی مناسب باشد.
از همین رو به همه ی انسان ها توصیه می شود که شنیدن به موسیقی دل خواه خود را در برنامه ی روزانه ی زندگی خود قرار دهند و نکته ی بسیار مهم برای همه ی افراد این است که هر کس مناسب با سن خود توانایی یادگیری و بهرمندی از موسیقی را داراست . هر کودکی ریتم را حتی در حالت روان نژندی و عقب ماندگی ذهنی حس می کند ، در واقع احساس ریتم، غریزی است و به همین دلیل همه ی کودکان موسیقی را دوست دارند، از آن لذت می برند و شاد می شوند.افراد مسن هم با توجه به قریحه و روحیه ی خود توانایی یادگیری و لذت بردن از موسیقی را دارند و با به کار گیری این هنر می توانند تحریکات حسی و ذهنی مفیدی را در غالب بالا بردن کیفیت زندگی ایجاد کنند.با در نظر داشتن این موضوع که همه ی انسان ها متناسب با شرایط سنی خود ظرفیت پیشرفت در موسیقی را دارند.

• شروین کوهساری (نوازنده و مدرس موسیقی)

منابع :
• سماع در تصوف نوشته اسماعیل حاکمی، ص ۹۶، انتشارات امیر کبیر
• نظریه‌های یادگیری تالیف دکتر هرگنان، ترجمه دکتر علی اکبر سیف، ص ۲۵۶-۲۵۸
• دانشگاه اهواز، از جندی شاپور تاکنون نویسنده و ناشر دانشگاه اهواز، گهده تاریخ
• دانشنامه علائی، قانون، نوشته ی پور سینا
• مقدمه بر موسیقی درمانی، تالیف ژاکلین اشمیت پرز، ترجمه‌ای آقای دکتر زاده محمدی
• اینترنت_http://www.newham-music.org.uk/#!music-therapy