آلبوم موسیقی تصنیف‌های دوره‌ی قاجار

nowruzi

آلبوم موسیقی «تصنیف‌های دوره‌ی قاجار» در ۲ سی‌دی از سوی موسسه‌ی فرهنگی- هنری ماهور منتشر شد.

به گزارش مجله‌ی موسیقی ملودی در این آلبوم که تصنیف‌های خوانده شد توسط «رضاقلی نوروزی» در آن گردآوری شده است، بخشی از موسیقی ایران در دوره‌‌ی قاجار را می‌توان شنید.

آثار نوازندگانی چون «درویش خان»/ تار، «باقرخان»/ کمانچه، «اکبرخان» /قانون، «مشیر همایون»/ پیانو، «حسین‌خان»/ویلن و «اسدالله خان»/سنتور، در کنار تصنیف‌خوانی رضاقلی نوروزی این مجموعه را شکل می‌دهند.

رضاقلى نوروزى شامبياتى (در برخى از منابعى كه اخيراً منتشر شده است رضاقلى نوروزى را همان رضاقلى تجريشى قلمداد كرده‌‏اند) از خوانندگان تصنيف و آواز ضربى و هم‌چنين از نوازندگان تمبك در اواخر دوره‌ی قاجار است. تاريخ تولد او به‌درستى مشخص نيست ولى قرائن حاكى از آن است كه وى در نيمه‌ی قرن سيزدهم يا حدود سال ۱۲۵۰ شمسى به‌دنيا آمده است. او در جوانى به شهربانى راه يافته و از اين‏رو به «رضاقلى‏خان نظميه» نيز مشهور بوده است (مشحون ۶۶۹ :۱۳۷۳).
شخصيت هنرى رضاقلى‏خان در تاريخ موسيقى دوره‏ى قاجار بسيار جالب و درخور توجه است. او از طرفى با موسيقى‏دانان طراز اول زمان خود همچون درويش‏خان (ف . ۱۳۰۵ش) و باقرخان رامشگر و حسين‏خان اسماعيل‏زاده، معاشرت و مراودت داشته و در كنسرت‏هاى انجمن اخوت كه به‏صورت گاردن پارتى در اوائل دوره‏ى مشروطيت به رهبرى درويش‏خان برپا مى‏شد نقش تصنيف‏خوان و نوازنده‏ى تمبك را داشته است (خالقى ۸۲ :۱۳۸۱ ). از طرف ديگر چون امرار معاش او از طريق كار در شهربانى بوده ظاهراً، برخلاف ساير نوازندگان تمبك زمان خود كه شأن اجتماعى پائينى داشته‏اند، از احترام بالايى نزد موسيقى‏دانان برخوردار بوده است. تصاويرى از رضاقلى برجاى مانده كه گوياى آن است كه موسيقى‏دانى خوش‏گذران و خوش‏محضر بوده و اوقات فراغت خود را با نوازندگان اهل حال زمان خود، مانند جهانگيرمراد معروف به حسام‏السلطنه (ف . ۱۳۴۰ش)، به عيش و طرب در باغ و طبيعت و مجالس انس مى‏گذرانده است.
شهرت رضاقلى‏خان عموماً به اجراى تصنيف و آواز ضربى بوده و، از آنجا كه اين نوع خوانندگى عامه‏پسند و مورد توجه زنان بوده است، در حلقه‏ى دوستان و شاگردان او دختران جوانى بوده‏اند كه از شيوه‏ى خوانندگى و معلومات او بهره مى‏برده‏اند؛ از آن جمله مى‏توان به قمرالملوك وزيرى (ف . ۱۳۳۸ش) و بتول پروانه اشاره كرد. قمر در حقيقت پس از آنكه به تهران آمد با رضاقلى‏خان آشنا شد و مدتى نزد او مشق آواز و تصنيف كرد (مشحون ۶۸۸ :۱۳۷۳). تصاويرى نيز از قمر و رضاقلى‏خان باقى مانده كه مبين رابطه‏ى نزديك بين آنهاست. بتول پروانه نيز، چنان‌كه سليمان اميرقاسمى (ف . ۱۳۵۵ش) عنوان كرده، مدتى نزد رضاقلى‏خان به فراگيرى تصنيف و آواز ضربى پرداخته است (همان: ۶۹۰).
از اشخاص ديگرى كه با رضاقلى‏خان رابطه‏اى نزديك داشته‏اند مشيرهمايون شهردار (ف . ۱۳۴۸ش)، پسرخواهر رضاقلى‏خان، بوده است. اين دو به همراه عده‏ى ديگرى از موسيقى‏دانان كه در ادامه درباره‏ى آنها صحبت خواهد شد براى ضبط صفحه به لندن مسافرت كردند.
رضاقلى‏خان در محله‏ى گلوبندك تهران كه اكنون جزو پارك شهر است زندگى مى‏كرده و احتمالاً در نظميه‏ى همين محله هم مشغول به كار بوده است (بديع‏زاده ۱۵۸ :۱۳۸۰). همسر او پرى‏جهان اصانلو خواهر مديرالدوله اصانلو (استاندار كرمانشاه) بود. او از پرى‏جهان‏خانم صاحب پنج فرزند شد. در اين ميان يكى از دخترانش به نام اخترالزمان به عقد جواد بديع‏زاده (ف . ۱۳۵۸ش) درآمد و بدين صورت بين اين دو خواننده‏ى بزرگ نيز وصلت صورت گرفت (همان).
بديع‏زاده در خاطرات خود عنوان مى‏كند كه او تحت تأثير رضاقلى‏خان صفحاتى را در آواز گريلى و رهاب اجرا كرده است (همان) امّا، از آنجا كه رضاقلى بلافاصله بعد از آشنايى بديع‏زاده با دخترش فوت كرده، در خاطرات بديع‏زاده اشاره‏ى زيادى به نام و احوال او نشده است. بديع‏زاده تنها مى‏نويسد: «پدرخانم من، رضاخان، زياد از آواز عارف و اخلاقيات او سخن نمى‏گفت ] …[ من گاهى از رضاقلى‏خان مى‏پرسيدم آواز عارف را شما مى‏پسندى؟ مى‏گفت: چنگى به دل نمى‏زند» (همان: ۷۶). از اين عبارت چنين بر مى‏آيد كه رضاقلى علاقه‏ى چندانى به عارف قزوينى (ف . ۱۳۱۲ش)، كه بدون شك بزرگ‏ترين سراينده‏ى تصنيف زمان خود بوده، نداشته است. از اين رو جاى تعجب هم نيست كه او در صفحات خود تصنيفى از عارف اجرا نكرده است.

رضاقلى نوروزى در سال ۱۳۰۹ شمسى از جهان رخت بربست.